Το σπάσιμο του ροδιού την Πρωτοχρονιά που φέρνει… γούρι και ο ραγισμένος καθρέφτης που φέρνει… γρουσουζιά.
Πρωτοχρονιάτικές προλήψειςΔιαχρονικές προλήψειςΣτη διάρκεια του ξεσκονίσματος, η νοικοκυρά ρίχνει τον καθρέφτη κι αυτός σπάει. Σκέφτεται τα χρόνια γρουσουζιάς που θα ακολουθήσουν. Σε γειτονικό διαμέρισμα, οι επισκέπτες έμειναν πολύ περισσότερο από όσο ήθελαν οι οικοδεσπότες, γι’ αυτό και οι τελευταίοι αναποδογύρισαν τη σκούπα κι έριξαν αλάτι για να …επισπεύσουν την αναχώρησή τους. Αυτές και άλλες παρόμοιες αντιλήψεις ονομάζονται δεισιδαιμονίες, ενώ οι εθιμικές απαγορεύσεις και οι περιορισμοί που τίθενται για να μην επαληθευτούν, λέγονται προλήψεις.
Οι δεισιδαιμονίες και οι προλήψεις είναι μία πανάρχαια περίπτωση του ανθρώπινου πολιτισμού, αλλά σε πολλές περιπτώσεις ισχύουν έως και σήμερα. «Η βασική αντίληψη είναι ότι ο άνθρωπος ζει μέσα σε ένα περιβάλλον το οποίο περιστοιχίζεται από καλές και κακές υπερφυσικές οντότητες, όπως πνεύματα, νεράιδες, καλικάντζαρους και στοιχειά, που προσπαθούν να τον ωφελήσουν ή να τον βλάψουν αντίστοιχα. Μέσω κάποιων τελετουργικών πρακτικών λοιπόν, ο άνθρωπος προσπαθεί να διώξει το κακό και να προσλάβει το καλό», εξηγεί ο καθηγητής Λαογραφίας, κοσμήτορας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Μανόλης Βαρβούνης.
Πρωτοχρονιάτικές προλήψειςΠολλές είναι οι δεισιδαιμονίες και οι προλήψεις που έχουν αποκτήσει τη μορφή εθίμων. Για παράδειγμα, με την έλευση του νέου έτους πολλοί σπάνε το ρόδι, δίνουν ευχές και δέχονται τον επισκέπτη που θα τους κάνει το «ποδαρικό» για να τους πάει καλά η χρονιά. «Τα σπίτια τα οποία επισκέφθηκε κάποτε ο θάνατος, η αρρώστια ή μια καταστροφή, είχαν επίσης κάνει ποδαρικό την Πρωτοχρονιά, το οποίο όμως δεν τους φύλαξε. Αυτό είναι κάτι που οι άνθρωποι το βλέπουν και το ξέρουν. Παρόλα αυτά υπάρχει ένας φόβος στο πίσω μέρος του μυαλού τους, εδραιωμένος από την πολύ παλιά εποχή που λέει “μωρέ κι αν…;” Κι ενώ κανένας λογικός άνθρωπος σήμερα δεν πιστεύει ότι θα πάει καλά η χρονιά του, αν του κάνουν ποδαρικό, παρόλα αυτά το κάνει, και μάλιστα δεν επιλέγει κάποιον δυστυχισμένο ή χαροκαμένο, αλλά πιθανότατα ένα παιδάκι», δηλώνει ο κ. Βαρβούνης, μιλώντας στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων.
Διαχρονικές προλήψειςΜέχρι και σήμερα κάνουμε …παρατήρηση σε κάποιον που πιάνει τους παραστάτες της πόρτας με τα δυο του χέρια, γιατί υπήρχε από παλιά η πεποίθηση ότι όταν το κάνεις αυτό, δεσμεύεις την πόρτα και στην ουσία την κλείνεις. Παιδιά του δημοτικού στις μέρες μας γνωρίζουν ότι όταν πέσουν τα νεογιλά τους δόντια θα τα πετάξουν στα κεραμίδια, ενώ διαχρονική είναι η προτροπή: «Τετάρτη και Παρασκευή τα νύχια σου μην κόψεις»
Ο καθηγητής λαογραφίας εξηγεί ότι πίσω από αυτές τις προλήψεις κρύβονται μαγικές αντιλήψεις, διότι υπήρχε η θεωρία ότι αν πάρουμε ένα κομμάτι από το σώμα ενός ανθρώπου, μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε για να κάνουμε πράξεις που αντανακλούν σε ολόκληρο το σώμα του. «Για παράδειγμα, αν βρω ένα δόντι μπορώ να κάνω μαγεία και να βλάψω αυτόν από τον οποίο προέρχεται, γι’ αυτό και το πετούσαν στα κεραμίδια. Επίσης αν βρω τα νύχια σε μέρες που θεωρούσε ο λαός ότι ευωδούν οι μαγικές πράξεις, μπορώ και πάλι να κάνω μάγια στον κάτοχό τους, γι’ αυτό και απέφευγαν να τα κόβουν τις ημέρες εκείνες», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Βαρβούνης.